حمیدرضا شکارسری
خوانش شعری از فرشته پناهی
ژانر ناشناس؟!
« زن پرده را کنار زد
و سایه نرده های پنجره
روی لباسِ عروسی اش افتاد»۱
به من هیچ ارتباطی ندارد که این شعر کوتاه را میان دهها داستانک در یک مجموعه داستانک خوانده باشم یا در یک مجموعه شعر؟!... من با شعری روبرویم که از شیوه های روایی بهره برده است، اما نوع نشانه شناسی و ایجاز ناشی از نشانه شناسی اش متن را به شعر نزدیک تر ساخته است تا داستان .
درهم رفتگی و تداخل یکی در دیگریِ شعر و داستان، خصوصاً داستان کوتاه و به ویژه داستانک، امر تازه ای نیست و تجربه ای شناخته شده است. حتی این تداخل را در ادبیات سنتی خود و در منظومه های بلندی چون «لیلی و مجنون» یا «شیرین و فرهاد» می یابیم.
در ادبیات معاصر نیز خصوصاً بعد از پیدایش شعر نو و بی اعتبار شدن ارکان زیبایی شناسی شعر سنتی یعنی توازن و تقارن، تداخل مذکور آشکارتر و فراوان تر به نظر می رسد. تخیل فشرده که لاجرم متن را به سمت نشانه شناسی موجز و شدیداً اشاره گر سوق می دهد، عامل دیگری است که مرزهای داستان کوتاه و داستانک را با شعر ـ خاصه شعر روایی ـ ناواضح می کند.
**
«فرشته پناهی» ... ببخشید، زن شعر او، پرده را کنار می زند؛ اما او فقط یک پرده را کنار نزده است. پرده از واقعیتی برداشته که همچون تاریکی پنهان بوده است و حالا کم کم روشن می شود. اما نه! به جای نور، سایه بر لباس عروسی او می افتد. همین بازی نور و سایه ها، یک بازی شاعرانه و نشانه شناسانه است.
افتادن سایه به جای نور، هم اتفاقی واقعی است و هم ظرفیتی نشانه شناسانه دارد. میان تمام لباس ها، انتخاب لباس عروسی هم انتخابی هوشمندانه و نشانه ای روشنگر است. آیا این ازدواج، ازدواجی ناموفق نبوده است؟ مخاطب آیا چیزی از این موفقیت یا عدم موفقیت می خواند؟ یا این که صرفاً با بازی نشانه هایی چون: تابیدن نور و سایه بر لباس عروسی، به چنین نتیجه ای می رسد؟...
ملاحظه می شود که این متن با ایجازی خیره کننده، همه معنارسانی ها را به نشانه ها واگذار کرده است . همان چیزی که در شعر با عنوان سپیدنویسی می شناسیم . در واقع، ناگفته های این متن بسیار بیشتر از گفته های آن است .
خانم پناهی در این متن بیشتر سکوت کرده است تا آن که چیزی گفته باشد. از سوی دیگر اما بیان در این شعر کاملاً نثرگونه است و همین امر، نوشتار را به سمت شعر منثور متمایل می سازد. شعری که نیازی به بازی های فرمی و موسیقایی به اصطلاح شاعرانه ندارد و برای شعر بودن، به بازی خلاقانه با نشانه ها، اشیا و رخدادهای صحنه متوسل می شود تا سایه و نیم سایه ای از واقعیت و فراواقعیت را کنار هم بنشاند و مخاطب را در انتخاب ژانر متن، مخیّر بگذارد. انتخاب من که شعر است، انتخاب شما را نمی دانم!
۱ـ زنان قصه مرده اند، فرشته پناهی،نشر بلم، ۱۴۰۲
شما چه نظری دارید؟